Zasilanie awaryjne i opłaty za energię w zakładach spożywczych i chłodniach

Oszczędność energii rzadko uzasadnia taką inwestycję, bo w 2024 r. energia stanowiła 2,7 % kosztów sektora spożywczego; uzasadniają ją raczej straty z przerwy w chłodzeniu i opłaty na fakturze.

Dlatego zaczynamy od ciągłości zasilania i pozycji na fakturze, a nie od efektywności energetycznej. Zepsuty towar i zatrzymana linia mogą kosztować więcej niż to, co da się zaoszczędzić na energii, ale zakład musi to policzyć sam.

Nie ma niezależnych danych o typowej stracie, a liczby, które powtarzają się w ofertach, pochodzą od sprzedawców agregatów i UPS-ów. Jeden z nich pisze o stratach rzędu setek tysięcy złotych (opis sprzedawcy z października 2025 r.). To wartość do sprawdzenia, nie do przyjęcia.

Własną stratę zakład policzy sam, z trzech liczb: wartości towaru w komorach, czasu, po którym temperatura przekroczy dopuszczalną, i czasu, w którym po powrocie zasilania chłodzenie przywróci wymaganą temperaturę. Czas utrzymania temperatury bez chłodzenia zależy od izolacji komory, częstości otwierania drzwi i obciążenia towarem. Najpewniej pokazuje go zapis temperatury z wcześniejszej przerwy albo z próby, a nie wzór.

Nie każda chłodnia potrzebuje stałego agregatu. Jeśli komora trzyma temperaturę dłużej, niż trwają zwykłe przerwy, wystarczy gniazdo przyłączeniowe z układem przełączającym dla agregatu przewoźnego. Nieplanowane przerwy w sieci jednego z operatorów trwały w 2025 r. łącznie średnio 115,5 minuty na odbiorcę (wskaźnik SAIDI). Średnia nic jednak nie mówi o najgorszym dniu konkretnego zakładu, więc decyzję podejmuje się na własnych danych.

Zakłady zasilane ze średniego napięcia płacą za energię bierną obowiązkowo: opłata rośnie, gdy tg φ przekracza umowne tg φ0 (a bez zapisu w umowie 0,4), a energię pojemnościową liczy się od pierwszego kvarh. Tak wynika z § 52 rozporządzenia taryfowego (Dz.U. 2026 poz. 1182), obowiązującego od 5 września 2026 r. Na niskim napięciu dotyczy to tylko odbiorców, których objęła taryfa operatora.

Silniki sprężarek pobierają prąd magnesujący niezależnie od obciążenia, więc przy małym obciążeniu, a sprężarki chłodni często tak pracują, tg φ rośnie. Instalacja fotowoltaiczna zmniejsza pobór energii czynnej z sieci, a energia bierna silników zostaje, więc tg φ rośnie jeszcze bardziej. Energia pojemnościowa pojawia się zwykle wtedy, gdy bateria kondensatorów ma stopnie zbyt duże na nocne lub weekendowe obciążenie indukcyjne.

Przykład poglądowy, obliczenie własne. Odbiorca na SN (współczynnik k = 1,00) ma tg φ = 0,6 przy umownym 0,4 i pobiera 100 MWh energii czynnej w miesiącu. Opłata za niedokompensowanie to k × cena × (√((1 + tg²φ) / (1 + tg²φ0)) − 1) × energia czynna, czyli około 0,083 × 100 MWh × cena. Przy cenie 518,81 zł/MWh (średnia URE za 2024 r.) wychodzi około 4 295 zł miesięcznie, przy 458,24 zł/MWh (średnia za 2025 r.) około 3 793 zł. Właściwa jest cena zapisana w taryfie operatora. Energia pojemnościowa jest liczona prościej, bez pierwiastka: 1 000 kvarh na SN to 518,81 zł przy tej samej cenie, a na nN trzy razy tyle.

Sprzedawcy kompensatorów podają roczne kwoty i okresy zwrotu. To deklaracje handlowe, które można przeliczyć na własnych fakturach: z dwunastu miesięcy bierze się energię czynną i bierną i podstawia do wzoru. Zakład bez tej pozycji na fakturze nie potrzebuje kompensatora. A jeśli sprężarki mają falowniki, sama bateria kondensatorów może nie wystarczyć, o czym piszemy przy kompensatorach SVG i filtrach aktywnych.

Rzadko same rozruchy, bo impuls rozruchu trwa sekundy, a nadwyżkę ponad moc umowną liczy się ze średnich 15-minutowych lub godzinowych (§ 53 ust. 2), więc o rachunku decyduje to, co dzieje się przez kwadrans. Typowe przyczyny do sprawdzenia w zapisie to jednoczesny powrót wszystkich odbiorów po awarii zasilania, rozmrażanie równolegle z pracą sprężarek i uruchomienie nowej linii.

Opłata to składnik stały stawki sieciowej pomnożony przez sumę dziesięciu największych nadwyżek w miesiącu (§ 53 ust. 3). Dziesięć nadwyżek po 40 kW daje 400 kW rozliczone tak, jakby zakład zamówił tyle mocy na cały miesiąc. Opłata dotyczy mocy czynnej, więc kompensator jej nie zmniejszy. Zmniejsza ją rozłożenie załączeń w czasie.

Nie warto też zmieniać mocy umownej przed obejrzeniem zapisu. Obniżenie jej za zgodą operatora podnosi składnik stały o 10 % przez cały okres obniżenia (§ 54 ust. 2).

Odpowiedź wynika z zapisu mocy zakładu oraz z rezerwy transformatora i rozdzielnicy, a nie z mocy umownej, i dopiero ona rozstrzyga, czy potrzebny jest wniosek do operatora.

Oczekiwanie na przyłącze bywa kosztowne. Według opisu sprzedawcy agregatów z października 2026 r. jeden z zakładów drobiarskich przez 12 miesięcy pracował na agregatach o łącznej mocy 4 350 kVA, czekając na przyłącze 5 MW. To pojedynczy przykład, a nie typowy przebieg.

Po zmianie Prawa energetycznego z kwietnia 2026 r. wniosek o zwiększenie mocy w sieci powyżej 1 kV kosztuje więcej i ma terminy, po których umowa wygasa. Kwoty i sposób ich liczenia potwierdza się u własnego operatora.

Czasem tak, ale zależy to od schematu: wymianę etapami da się zaplanować tylko wtedy, gdy zakład ma drugi tor zasilania, sekcjonowanie szyn albo możliwość tymczasowego zasilania części odbiorów, na przykład z agregatu przez przyłącze.

Pierwszym krokiem jest więc inwentaryzacja obwodów: które odbiory muszą pracować stale (chłodnia), które mogą stanąć podczas planowanego postoju (linie) i na jak długo. Strefy higieniczne i mycie wymagają osprzętu o odpowiedniej szczelności, co zawęża wybór (według opracowania branżowego z 2021 r.).