Zasilanie awaryjne zakładu: agregat prądotwórczy, SZR i UPS

O mocy agregatu decydują zwykle rozruch największego silnika i dopuszczalny przy nim spadek napięcia, a nie sama suma mocy znamionowych odbiorów. Silnik uruchamiany bezpośrednio pobiera w rozruchu prąd kilkakrotnie większy od znamionowego. Według sprzedawcy agregatów sprężarki chłodnicze pobierają w rozruchu moc od 3 do 6 razy większą od znamionowej. Agregat ma wyższą impedancję niż transformator, więc rozruch, którego transformator prawie nie zauważa, obniża napięcie agregatu.

Przykład rachunkowy oparty na naszych założeniach, a nie na danych z obiektu: pompa 55 kW na 400 V ma prąd znamionowy około 100 A. Przy rozruchu bezpośrednim i prądzie sześciokrotnie większym pobór wynosi około 600 A, czyli około 415 kVA mocy pozornej. Softstart ograniczający prąd do trzykrotnego znamionowego zmniejsza ją do około 210 kVA, a przemiennik częstotliwości, który prowadzi pompę przy prądzie zbliżonym do znamionowego, do około 70 kVA. Ta sama pompa wymaga więc agregatu o bardzo różnej wielkości zależnie od sposobu rozruchu.

Dopuszczalny spadek napięcia przy rozruchu i reaktancję podprzejściową podaje producent agregatu. Bez tych danych dobór jest zgadywaniem.

1. 1 Ustalić, które odbiory mają pracować z agregatu. Zwykle jest to wydzielona sekcja, nie cała instalacja.
2. 2 Sprawdzić, jak uruchamia się każdy większy silnik: bezpośrednio, przez softstart czy przemiennik.
3. 3 Ułożyć kolejność załączania. Zwykle najpierw największy silnik na nieobciążonym agregacie, potem kolejne, z opóźnieniami.
4. 4 Sprawdzić, czy styczniki wytrzymają spadek napięcia przy rozruchu. Zbyt głęboki spadek wyrzuca styczniki, a ich ponowne zamknięcie to kolejny rozruch.
5. 5 Porównać dane z kartą agregatu: moc pozorną i czynną, zwykle przy cos φ 0,8, oraz dopuszczalną przez producenta pracę ciągłą lub rezerwową.

SZR, czyli samoczynne załączanie rezerwy, wykrywa zanik napięcia, uruchamia agregat, po jego rozruchu przełącza odbiory na agregat i po powrocie sieci wraca, a blokada nie dopuszcza do połączenia obu źródeł jednocześnie. Przełącznik ręczny wymaga człowieka na miejscu, więc sprawdza się tylko tam, gdzie ktoś jest całą dobę.

• – Pomiar napięcia sieci z opóźnieniem, żeby krótki zanik nie uruchamiał agregatu.
• – Polecenie startu i sprawdzenie, że napięcie oraz częstotliwość agregatu mieszczą się w granicach.
• – Najpierw otwarcie wyłącznika sieci, dopiero potem zamknięcie wyłącznika agregatu.
• – Po powrocie sieci opóźnienie na ustabilizowanie, przełączenie wstecz i chłodzenie agregatu bez obciążenia.

Zespoły prądotwórcze o mocy wyższej niż 50 kW należą do grupy 1 w rozporządzeniu o kwalifikacjach (Dz.U. 2022 poz. 1392, pkt 6), więc eksploatują je osoby ze świadectwem kwalifikacyjnym. NIK zalicza do tej grupy także agregaty i UPS-y oraz powołuje się na obowiązek posiadania instrukcji eksploatacji z § 4 rozporządzenia o BHP przy urządzeniach energetycznych (Dz.U. 2021 poz. 1210). Wyjątek z § 5 rozporządzenia o kwalifikacjach dotyczy obsługi urządzeń do 1 kV i do 20 kW, gdy dokumentacja określa zasady.

W kontroli, którą NIK opisała 26 marca 2026 r., agregaty i UPS-y były sprawne, ale kontrolerzy mieli zastrzeżenia do serwisu i dokumentacji. Instrukcji eksploatacji brakowało w 8 z 15 szpitali, a w 2 była niepełna. NIK zwróciła też uwagę na próbne uruchomienia. Zbyt częste próby pod obciążeniem według DTR mogą wymagać odłączenia zasilania, a producenci dopuszczają zmianę liczby prób po uzgodnieniu.

Próba z przełączeniem odbiorów sprawdza cały układ SZR, ale trzeba na nią zaplanować czas, a próba bez obciążenia sprawdza tylko agregat. Terminy prób trzeba wpisać do instrukcji zgodnie z DTR, a każdą zmianę ich liczby uzgodnić z producentem.

W szpitalu wymóg wynika wprost z § 42 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 26 marca 2019 r., a w przepompowni i chłodni o doborze agregatu decyduje rozruch pomp i sprężarek. Szczegóły opisujemy na stronach branżowych.

• – Szpital: § 42 rozporządzenia Ministra Zdrowia wymaga agregatu z autostartem na co najmniej 30 % potrzeb mocy szczytowej oraz urządzenia zapewniającego bezprzerwowe podtrzymanie zasilania. Przepis nie wymienia UPS-a. NIK zbadała 15 szpitali, w których pokrycie mocy szczytowej wynosiło od 48 % do ponad 160 %, a 2 szpitale nie miały UPS-ów ani urządzeń równorzędnych.
• – Przepompownia i stacja uzdatniania wody: agregat musi uruchomić pompy, więc liczy się sposób ich rozruchu i kolejność załączania, a nie moc znamionowa.
• – Chłodnia: sprężarki są najcięższym rozruchem, więc to one wyznaczają wielkość agregatu i kolejność załączania.