Zasilanie awaryjne szpitala po kontroli NIK: co ustalono i co zrobić w dziale technicznym

Co NIK ustaliła w kontroli zasilania awaryjnego szpitali?

NIK ustaliła, że wszystkie 15 szpitali miało sprawne agregaty o wymaganej mocy, a nieprawidłowości dotyczyły głównie serwisu, prób, instrukcji i procedur. Kontrola objęła lata 2023–2024, a czynności kontrolne zaczęto 18 marca 2025 r. Zbadano 15 publicznych szpitali I, II i III stopnia zabezpieczenia w pięciu województwach: zachodniopomorskim, kujawsko-pomorskim, dolnośląskim, śląskim i podkarpackim. NIK ogłosiła wyniki 26 marca 2026 r., a sama informacja o wynikach kontroli jest datowana na luty 2026 r. Najważniejsze ustalenia zebrano w tabeli.

Agregaty i UPS-y, które szpitale miały, były w chwili kontroli sprawne. Zastrzeżenia dotyczyły serwisu, dokumentów, procedur i braku części wyposażenia.

Czy wyniki kontroli NIK dotyczą wszystkich polskich szpitali?

Nie. NIK skontrolowała 15 szpitali, a według GUS na koniec 2024 r. działało w Polsce 888 szpitali. Z kontroli nie da się wyliczyć, jaki odsetek szpitali ma kłopot z próbami agregatów czy instrukcjami. Można za to odczytać, jakie nieprawidłowości występują i co je powoduje: wysoka częstotliwość prób wymagana w DTR, trudność z odłączeniem zasilania podstawowego na czas próby i nieświadomość, że instrukcja eksploatacji jest obowiązkiem.

Czego dokładnie wymaga § 42 rozporządzenia od szpitala?

Szpital ma mieć agregat prądotwórczy z funkcją autostartu, który zapewnia co najmniej 30 % potrzeb mocy szczytowej, oraz urządzenie zapewniające odpowiedni poziom bezprzerwowego podtrzymania zasilania. Przepis brzmi: „Rezerwowym źródłem zaopatrzenia szpitala w energię elektryczną jest agregat prądotwórczy wyposażony w funkcję autostartu, zapewniający co najmniej 30% potrzeb mocy szczytowej, a także urządzenie zapewniające odpowiedni poziom bezprzerwowego podtrzymania zasilania.”

• Autostart. Agregat rusza bez udziału człowieka. NIK uznała agregaty uruchamiane ręcznie za niezgodne z § 42 i zwróciła uwagę, że wydłużają czas, w którym oddział pozostaje bez prądu.
• Próg 30 %. Jest to wymagane minimum, a nie zalecana moc agregatu. W kontrolowanych szpitalach agregaty pokrywały od 48 % do ponad 160 % potrzeb, a NIK zauważyła, że przy mocy powyżej 100 % utrata zasilania zewnętrznego nie ograniczyłaby działalności szpitala. Za punkt odniesienia NIK przyjęła moc szczytową wynikającą z umowy z operatorem sieci dystrybucyjnej.
• Słowo „UPS”. Przepis go nie zawiera. Wymaga urządzenia zapewniającego odpowiedni poziom bezprzerwowego podtrzymania, a UPS jest jego typowym wykonaniem. NIK pisze o UPS-ach lub innych równorzędnych urządzeniach.
• Zakres odbiorów. Cytowane zdanie nie wskazuje, które odbiory mają być zasilane z agregatu lub z UPS-a. We wnioskach NIK wymienia jako przykłady blok operacyjny i oddział intensywnej terapii (OIT). § 42 nie jest jedynym wymaganiem dla instalacji szpitala. Pomieszczenia medyczne opisuje też norma PN-HD 60364-7-710, której w tym artykule nie omawiamy. Jej zastosowanie ocenia projektant.

Jak często robić próbne uruchomienia agregatu w szpitalu?

Agregat w szpitalu trzeba próbnie uruchamiać tak często i tak długo, jak wymaga jego DTR, chyba że producent uzgodni i zaakceptuje inną liczbę prób. Według NIK częstotliwość i czas prób określa producent w dokumentacji, a ich przestrzeganie jest także jednym z warunków zachowania gwarancji.

Wymagania producentów bardzo się różniły. Próby na biegu jałowym zalecano co 7–30 dni, a pod obciążeniem w odstępach od tygodnia do 12 miesięcy. W jednym ze szpitali DTR wymagała próby pod obciążeniem co najmniej raz w miesiącu przez minimum 30 minut, a w latach 2023–2024 agregat uruchamiano wyłącznie na biegu jałowym, na około 6 minut raz w tygodniu.

Prób pod obciążeniem zaniechano najczęściej z powodów organizacyjnych i z obawy o ryzyko. Taka próba może wymagać odłączenia zasilania podstawowego, a to grozi resetem lub wyłączeniem aparatury i wymaga uzgodnień z działami medycznymi i informatycznymi. NIK podaje dwa sposoby na to, by próby jednak się odbywały: zaplanowanie ich na godziny wieczorne lub dni wolne albo użycie obciążnicy, czyli urządzenia symulującego obciążenie.

NIK zapytała też 14 producentów agregatów z kontrolowanych szpitali. Dziesięciu dopuszcza wydłużenie okresów między próbami pod obciążeniem w stosunku do DTR. Jeden z nich uznał, że w szpitalu wystarczy raz w roku wymusić pracę agregatu przez 4 godziny pod obciążeniem znamionowym. To odpowiedź jednego producenta o jednym typie agregatu, a nie reguła dla wszystkich urządzeń. Każdą zmianę trzeba uzgodnić z producentem konkretnego agregatu.

Czy UPS wystarczy do ochrony bloku operacyjnego i OIT?

Nie, UPS nie zastępuje agregatu. Ma podtrzymać zasilanie od zaniku napięcia do przejęcia obciążenia przez agregat, tak aby aparatura nie zresetowała się ani nie wyłączyła. NIK oczekuje takiego zabezpieczenia dla ważnych systemów szpitala, w tym bloku operacyjnego i OIT.

• W praktyce najpierw wskazuje się odbiory, które nie mogą się zresetować, i wydziela ich obwody, żeby UPS nie zasilał odbiorów, które mogą poczekać na agregat. To zasada projektowa, a nie wymaganie § 42.
• Czas podtrzymania liczy się od zaniku napięcia do przejęcia obciążenia przez agregat, razem z pracą układu SZR, z zapasem na nieudany pierwszy rozruch. Wartość należy potwierdzić pomiarem na instalacji, a nie samą kartą katalogową.
• Baterie się starzeją. W kontroli NIK w ośmiu z 13 szpitali z UPS-ami przeglądy i kontrole stanu naładowania prowadzono prawidłowo, w dwóch nie wykonano rocznego przeglądu niektórych UPS-ów, a w dwóch przeglądy się opóźniły.
• NIK odnotowała, że w szpitalach bez UPS-ów ich brak nie był wcześniej uznawany za niezgodność z przepisami. Z kontroli wynika, że NIK czyta § 42 jako wymóg posiadania UPS-a albo urządzenia równorzędnego.

Aparatura z własnym akumulatorem to osobna sprawa. Czy dane urządzenie może pracować bez UPS-a, trzeba ocenić na podstawie dokumentacji producenta i czasu pracy na akumulatorze. Przeglądy takiej aparatury też bywają spóźnione: w kontroli dotyczyło to 14,8 % urządzeń, a w 16 przypadkach z 54 przyczyna leżała po stronie serwisu.

Co dział techniczny szpitala powinien zrobić po tej kontroli?

NIK sformułowała cztery wnioski do dyrektorów: próby agregatów zgodne z DTR, instrukcje eksploatacji, bezprzerwowe zasilanie najważniejszych systemów i wcześniejsze planowanie przeglądów aparatury. Lista poniżej rozwija te wnioski i nie jest treścią wystąpień NIK. Punkty o układzie SZR i zmierzonym czasie podtrzymania to nasze uzupełnienia.

1. Zestawić DTR każdego agregatu z faktycznym harmonogramem prób na biegu jałowym i pod obciążeniem. Rozbieżności spisać.
2. Tam, gdzie wymagana częstotliwość prób pod obciążeniem jest organizacyjnie nie do utrzymania, uzgodnić z producentem inną liczbę prób i dołączyć uzgodnienie do dokumentacji agregatu.
3. Zaplanować samą próbę: termin uzgodniony z blokiem operacyjnym i OIT, obciążnica tam, gdzie instalacja na nią pozwala, lista odbiorów i uprzedzenie działów medycznych. Przy próbie warto sprawdzić także pracę układu SZR, bo od niego zależy, czy agregat w prawdziwej awarii przejmie obciążenie.
4. Opracować albo uzupełnić instrukcje eksploatacji agregatów, UPS-ów i rozdzielni. Obowiązek wynika z § 4 rozporządzenia Ministra Energii z 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych. Instrukcja obejmuje m.in. wymagania eksploatacyjne, terminy przeglądów, prób i pomiarów oraz wymagania kwalifikacyjne dla osób, które urządzenie obsługują.
5. Prowadzić książkę pracy agregatu lub równoważny dokument. NIK zwraca uwagę, że przepisy powszechnie obowiązujące nie określają sposobu dokumentowania czynności serwisowych, więc szpital powinien ustalić go sam, najlepiej w instrukcji.
6. Wskazać, który UPS chroni blok operacyjny i OIT, co jeszcze jest na tym samym torze, i jaki jest zmierzony czas podtrzymania.
7. Sprawdzić agregaty w budynkach poza główną siedzibą. Tam NIK znalazła urządzenia bez autostartu.
8. Planować przeglądy UPS-ów i aparatury z własnym podtrzymaniem z wyprzedzeniem, bo zewnętrzny serwis bywa niedostępny w ostatniej chwili.
9. Zaktualizować procedurę postępowania na wypadek zaniku zasilania i sprawdzić, kto po godzinach uruchamia i obsługuje agregat. W pięciu skontrolowanych szpitalach było to oparte na dyżurze telefonicznym.

Układ złożony z agregatu, SZR i UPS-ów opisuje strona o zasilaniu awaryjnym. Zakres prac, dobór mocy i czas podtrzymania zawsze zależą od projektu danego szpitala i danych producenta urządzeń.