Energia bierna w nowym rozporządzeniu taryfowym: co mówi § 52 i jak liczyć opłatę

Co mówi § 52 o energii biernej?

Paragraf 52 rozporządzenia z 3 września 2026 r., obowiązujący od 5 września 2026 r., wymienia trzy przypadki ponadumownego poboru energii biernej, za które nalicza się opłatę:

• energia bierna indukcyjna odpowiadająca tg φ wyższemu od umownego tg φ0, liczona jako nadwyżka (niedokompensowanie);
• energia bierna indukcyjna pobrana wtedy, gdy zakład nie pobiera energii czynnej;
• energia bierna pojemnościowa (przekompensowanie), zarówno przy poborze energii czynnej, jak i bez niego.

Rozliczeniem obowiązkowo objęci są odbiorcy zasilani z sieci średniego, wysokiego i najwyższego napięcia, więc zakład na SN podlega mu zawsze. Odbiorców zasilanych z sieci o napięciu do 1 kV włącznie operator może objąć rozliczeniem, jeśli przewiduje to jego taryfa (ust. 2).

Wartość tg φ0 ustala się w warunkach przyłączenia lub w umowie. Gdy zapisu brak, obowiązuje 0,4. Niższą wartość można wprowadzić tylko na podstawie indywidualnej ekspertyzy, ale tg φ0 nie może spaść poniżej 0,2 (ust. 4). Wyłączenia z rozliczeń zawiera ust. 10, a dotyczą między innymi sytuacji wynikających z polecenia operatora, więc przed powołaniem się na nie trzeba przeczytać cały ustęp.

Paragraf 47 w starszych poradnikach i pismach to numeracja uchylonego rozporządzenia. Energię bierną reguluje dziś § 52, a przekroczenie mocy umownej § 53.

Jak brzmi wzór na opłatę za niedokompensowanie?

Opłatę za energię bierną indukcyjną ponad tg φ0 oblicza się ze wzoru z ust. 5 i 6, a nie przez pomnożenie nadwyżki kvarh przez stawkę:

Ob = k × Crk × (√((1 + tg²φ) / (1 + tg²φ0)) − 1) × A

W rozporządzeniu WN i NN oznaczają wysokie i najwyższe napięcie. Nie należy mylić NN z nN, czyli niskim napięciem, dla którego k wynosi 3,00. Z brzmienia przepisu wynika, że Crk to wartość zapisana w taryfie, a nie bieżąca cena rynkowa.

Jak policzyć opłatę krok po kroku?

Dla odbiorcy na SN opłatę za niedokompensowanie liczy się w sześciu krokach. Przykład poglądowy (obliczenie własne): w miesiącu zakład pobrał 100 MWh energii czynnej i 60 Mvarh energii biernej indukcyjnej, tg φ0 wynosi 0,4, a Crk przyjęto jako 518,81 zł/MWh, czyli średnią cenę sprzedaży energii za 2024 r. według URE.

1. tg φ = 60 000 kvarh / 100 000 kWh = 0,60.
2. tg²φ = 0,36, więc 1 + tg²φ = 1,36. tg²φ0 = 0,16, więc 1 + tg²φ0 = 1,16.
3. 1,36 / 1,16 = 1,1724, a pierwiastek z tej liczby to 1,08278.
4. 1,08278 − 1 = 0,08278. Przez tę liczbę mnoży się energię czynną A.
5. 0,08278 × 100 MWh = 8,278 MWh.
6. 8,278 MWh × 518,81 zł/MWh × k (1,00 dla SN) daje około 4 295 zł za miesiąc.

Przy cenie 458,24 zł/MWh, czyli średniej za 2025 r., ten sam odbiorca zapłaciłby około 3 793 zł. Gdyby taki sam pobór miał odbiorca zasilany z nN, objęty rozliczeniem w taryfie operatora, opłata przy k = 3,00 wyniosłaby około 12 884 zł.

Opłata zaczyna się od zera przy tg φ równym tg φ0, więc zakład, który niewiele przekracza próg, płaci niewiele.

Ile kosztuje energia bierna pojemnościowa?

Opłata za energię bierną pojemnościową jest iloczynem ilości kvarh, współczynnika k i ceny, bez pierwiastka (ust. 8), więc przy cenie 518,81 zł/MWh 1 000 kvarh na SN kosztuje 518,81 zł (przykład poglądowy). Ponieważ ust. 3 uznaje za ponadumowną całą energię wprowadzaną ponad poziom tg φ = 0, z brzmienia przepisu wynika, że każda kvarh energii biernej pojemnościowej kosztuje pełną stawkę.

W postaci obliczenia: 1 000 × 1,00 × 0,51881 zł = 518,81 zł, a na nN trzy razy więcej, czyli 1 556,43 zł. Energia bierna pojemnościowa pojawia się na przykład wtedy, gdy bateria kondensatorów pracuje przy mniejszym obciążeniu, niż założono przy jej doborze, choćby w nocy lub w weekend. Ograniczyć ją można regulacją stopni baterii na podstawie pomiaru albo kompensatorem dynamicznym (SVG), który działa w obu kierunkach. Dobór opisuje strona o kompensacji mocy biernej.

Jak odczytać pozycję za energię bierną na fakturze?

Na fakturze za dystrybucję trzeba odnaleźć trzy wielkości za ten sam okres: energię czynną, energię bierną indukcyjną i energię bierną pojemnościową. Nazwy pozycji zależą od operatora, ale liczby są te same. Sprawdzenie wygląda tak:

1. Podzielić energię bierną indukcyjną (kvarh) przez energię czynną (kWh). Wynik to tg φ.
2. Porównać go z tg φ0 z umowy lub warunków przyłączenia. Gdy wynik jest niższy albo równy, opłaty za niedokompensowanie być nie powinno.
3. Ustalić k: 1,00 dla SN, 3,00 dla nN.
4. Odczytać z taryfy operatora cenę Crk i policzyć opłatę wzorem z poprzedniej części.
5. Energię pojemnościową sprawdzić osobno: ilość kvarh pomnożona przez k i przez cenę.
6. Gdy kwota nie zgadza się z obliczeniem, zapytać operatora, czy rozliczenie odbywa się w strefach kontroli, czy całodobowo. Zależy to od układu pomiarowego (ust. 3), a tg φ liczony dla całej doby może wyglądać lepiej niż liczony w strefie.

Czym różnią się rozliczenia energii biernej u poszczególnych OSD?

Wzór i wartości k są wspólne, bo ustala je rozporządzenie. Różnią się natomiast daty, grupy taryfowe i ceny, bo wynikają z taryfy każdego operatora.

Według serwisu Energoraport z 21 października 2026 r. ENEA Operator nalicza opłaty w grupach C1x od 1 lipca 2026 r., po okresie informacyjnym. Stawki za 1 kvarh podane tam wynoszą 1,55643 zł (nN), 0,51881 zł (SN) i 0,25941 zł (WN). Zgadza się to arytmetycznie z § 52, czyli z k razy 518,81 zł/MWh. Są to jednak dane z opracowania branżowego, a nie z tekstu taryfy.

Taryfa spółki Energa-Operator na 2026 r. przyjmuje k dla nN równe 3,00 (pkt 4.3.9). Jedno z opracowań branżowych podaje, że rozliczanie grup C1x rozpoczęło się tam we wrześniu 2025 r., ale daty nie potwierdzono w tekście taryfy. Taryf pozostałych operatorów ten artykuł nie omawia.

Czy kompensacja się opłaca i kiedy jej nie trzeba?

Kompensacja nie jest potrzebna, gdy tg φ nie przekracza tg φ0, a zakład nie ma energii biernej pojemnościowej ani energii biernej indukcyjnej pobieranej przy braku poboru energii czynnej, bo wtedy opłata nie jest naliczana.

Gdy opłata jest, jej skalę można zestawić z ceną urządzenia. W przykładzie poglądowym wyżej to około 4 295 zł miesięcznie, czyli około 51 500 zł rocznie. Według cennika jednego sprzedawcy kompensator SVG 30 kvar kosztuje 14 000 zł. To cena sprzedawcy, a nie wycena, i nie wynika z niej okres zwrotu. W tym przykładzie 100 MWh w miesiącu to średnio około 139 kW, a zejście z tg φ 0,6 do 0,4 wymaga około 28 kvar tylko przy równomiernym poborze przez całą dobę. Przy pracy w jedną zmianę moc musi być kilkakrotnie większa. Moc urządzenia trzeba dobrać z pomiaru, a w zakładzie z falownikami także ocenić zawartość wyższych harmonicznych, bo kondensatory bez filtracji są narażone na uszkodzenia.