Instrukcja eksploatacji stacji transformatorowej i IWR: kto je pisze i co muszą zawierać

Kto musi mieć instrukcję eksploatacji stacji?

Rozporządzenie o BHP przy urządzeniach energetycznych nakłada ten obowiązek na pracodawcę: prace eksploatacyjne prowadzi się według instrukcji „opracowanej przez pracodawcę” (§ 4 ust. 1).

Przepis nie mówi „właściciel” ani „operator stacji” i nie definiuje pracodawcy. Że stacja jest urządzeniem energetycznym, wynika z § 2 pkt 1, który obejmuje urządzenia, instalacje i sieci w rozumieniu prawa energetycznego stosowane m.in. w dystrybucji i użytkowaniu energii. To nasze odczytanie, a nie zapis dosłowny. Stacji SN zakładu nie ma na liście wyłączeń z § 3.

Tekst nie rozstrzyga, kto jest pracodawcą w rozumieniu § 4, gdy stację w imieniu właściciela prowadzi firma serwisowa. Są dwa punkty zaczepienia. Według § 5 pracodawca może upoważnić osobę do wykonywania w jego imieniu określonych czynności lub prac eksploatacyjnych i prowadzi wykaz osób upoważnionych. Według § 33 pkt 1 instrukcja organizacji bezpiecznej pracy musi wskazywać pracodawcę lub pracodawców wraz z zakresem ich odpowiedzialności.

Nie wynika z tego ani że odpowiada zawsze właściciel, ani że zawsze firma serwisowa. Dlatego podział zadań warto zapisać w umowie: kto opracowuje instrukcję eksploatacji, kto ją aktualizuje i kto prowadzi wykaz osób upoważnionych. To nasza rada, nie wymóg z przepisu.

Obowiązek bywa pomijany. W kontroli NIK w 15 szpitalach instrukcji eksploatacji brakowało w 8, a w 2 była niepełna; najczęstszą przyczyną był brak wiedzy o obowiązku (informacja o wynikach kontroli P/25/057, luty 2026 r.).

Co musi zawierać instrukcja eksploatacji?

Według § 4 ust. 1 rozporządzenia instrukcja eksploatacji zawiera „w szczególności” jedenaście elementów, czyli ta lista to minimum, a nie katalog zamknięty.

Poniżej wymagania przepisu własnymi słowami, w kolejności z § 4 ust. 1. To lista kontrolna wymagań rozporządzenia, a nie wzór dokumentu.

1. Charakterystyka urządzenia energetycznego lub grupy urządzeń.
2. Opis, w niezbędnym zakresie, układów automatyki, pomiarów, sygnalizacji, zabezpieczeń i sterowań.
3. Zestaw rysunków, schematów i wykresów z opisami, zgodnymi z obowiązującym nazewnictwem w języku polskim.
4. Opis czynności przy uruchomieniu, obsłudze w czasie pracy i zatrzymaniu urządzenia w warunkach normalnej pracy.
5. Zasady postępowania w razie awarii i zakłóceń w pracy urządzenia.
6. Wymagania eksploatacyjne oraz terminy przeprowadzania przeglądów, prób i pomiarów.
7. Wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przepisów przeciwpożarowych dla danego urządzenia.
8. Identyfikacja zagrożeń dla zdrowia i życia ludzi oraz dla środowiska związanych z eksploatacją urządzenia i zasady postępowania, które te zagrożenia eliminują.
9. Organizacja prowadzenia prac eksploatacyjnych.
10. Wymagania dotyczące środków ochrony zbiorowej lub indywidualnej, asekuracji, łączności i innych środków technicznych lub organizacyjnych ograniczających ryzyko zawodowe, określone w odrębnych przepisach.
11. Wymagania kwalifikacyjne dla osób zajmujących się eksploatacją urządzenia, określone w odrębnych przepisach.

Według § 4 ust. 2 pracodawca zapewnia „bieżącą aktualizację” instrukcji. Przepis nie podaje ani terminu, ani listy zdarzeń, które aktualizację wywołują.

Skąd brać terminy przeglądów, prób i pomiarów do punktu 6, opisuje artykuł Co ile robić przegląd stacji transformatorowej i z czego to wynika?

Czym IWR różni się od instrukcji eksploatacji?

Instrukcja eksploatacji wynika z rozporządzenia o BHP i jest dokumentem pracodawcy, a IWR wynika z IRiESD lub wymagań operatora i jest uzgadniana z operatorem sieci.

IWR dzieli obowiązki między odbiorcę a operatora. Według IRiESD PGE Dystrybucji (pkt V.11) zawiera co najmniej: podział kompetencji w zakresie czynności łączeniowych, eksploatacyjne granice stron, zakres i tryb obiegu informacji oraz wykazy osób upoważnionych z danymi teleadresowymi. IRiESD ENEA Operatora i Stoen Operatora (pkt VI.2.12) podają szerszą listę „w zależności od potrzeb”.

Rozporządzenie o BHP nie wspomina o IWR: w przeczytanych § 4-6 i § 33 nie ma odniesienia do instrukcji operatora. Oba dokumenty mają więc inne podstawy i innych adresatów, a z brzmienia przepisów wynika, że IWR nie spełnia obowiązku z § 4. To nasz wniosek z tekstu.

Którzy operatorzy wymagają IWR?

Pięciu operatorów, których zasady przeczytaliśmy, wymaga IWR od podmiotów przyłączonych do sieci SN, ale zakresy się różnią, więc nie należy zakładać, że obowiązek dotyczy każdego klienta SN w całym kraju.

Terminy 48 godzin i 36 miesięcy oraz portal PIWR są zasadami Energi i nie należy przenosić ich na sieci innych operatorów. Kto składa IWR, w jakiej grupie przyłączeniowej i w jakiej formie, trzeba sprawdzić u własnego OSD.

Co zrobić, gdy po zakupie hali brakuje dokumentów?

Po zakupie hali ze stacją trzeba najpierw ustalić, jakie dokumenty istnieją i kto jest stroną IWR, a potem uzupełnić instrukcję eksploatacji i uzgodnić IWR z operatorem.

Poniższe kroki to nasza rada praktyczna, a nie wymóg z przepisów. Przeczytane przez nas przepisy nie opisują procedury po przejęciu stacji.

1. Zapytać sprzedającego o to, co istnieje: instrukcję eksploatacji, IWR, DTR urządzeń, protokoły, wykaz osób upoważnionych i umowę serwisową. Pełna lista dokumentów jest w artykule o terminach przeglądów stacji.
2. Zapytać operatora, jaką IWR ma w aktach i na kogo jest wydana. U Energi obowiązek pierwszego wydania IWR spoczywa na właścicielu, a zmiana właściciela wymaga aktualizacji przez PIWR. U pozostałych operatorów zasady trzeba ustalić u nich.
3. Ustalić, kto prowadzi stację: własny personel czy firma serwisowa, i zapisać podział zadań w umowie (zob. wyżej § 5 i § 33 pkt 1).
4. Napisać instrukcję eksploatacji na podstawie DTR urządzeń i stanu faktycznego stacji, według jedenastu punktów § 4 ust. 1. Rysunki i schematy trzeba przed tym porównać ze stacją, bo zostawione przez poprzedniego właściciela mogą jej nie odpowiadać.
5. Uzgodnić IWR z operatorem na jego wzorze, jeśli go publikuje, z wykazem osób upoważnionych.

Zakres i sposób prowadzenia przeglądów opisuje strona o przeglądach i eksploatacji stacji transformatorowych.