Co ile robić przegląd stacji transformatorowej i z czego to wynika?

Co ile lat trzeba robić przegląd stacji transformatorowej?

Żaden z przepisów, które sprawdziliśmy, nie podaje jednego terminu przeglądu stacji transformatorowej. Nie ma go w art. 62 Prawa budowlanego, w rozporządzeniu o BHP przy urządzeniach energetycznych (Dz.U. 2021 poz. 1210), w rozporządzeniu o kwalifikacjach (Dz.U. 2022 poz. 1392) ani w art. 54 Prawa energetycznego. Wniosek dotyczy tylko tych aktów, bo norm PN ani N SEP nie analizowaliśmy.

Często powtarzane terminy „raz na rok” i „raz na 5 lat” dotyczą w przepisach czegoś innego. Roczna kontrola z art. 62 ust. 1 pkt 1 dotyczy elementów budynku narażonych na wpływy atmosferyczne oraz instalacji ochrony środowiska, gazowych i kominowych. Kontrola co 5 lat z pkt 2 obejmuje obiekt budowlany i badanie jego instalacji elektrycznej i piorunochronnej. Oba terminy dotyczą obiektu i instalacji, a nie przeglądu transformatora i aparatury SN jako urządzeń.

Termin właściwy dla konkretnej stacji wynika z kilku dokumentów. Tabela pokazuje, które z nich są przepisami, a które nie.

Co art. 62 Prawa budowlanego nakłada na właściciela stacji?

Art. 62 nakazuje właścicielowi lub zarządcy obiektu okresowo kontrolować budynek i jego instalacje, a co najmniej raz na 5 lat zbadać instalację elektryczną i piorunochronną. Wynik kontroli zapisuje się w protokole (art. 62a), a kontrole instalacji elektrycznych mogą wykonywać osoby z kwalifikacjami wymaganymi przy dozorze nad eksploatacją urządzeń energetycznych (ust. 5).

To minimum dla obiektu. Przepis nie mówi, jak często serwisować transformator, wyłączniki i zabezpieczenia SN. Ust. 2 wyłącza z rocznej kontroli elementów budynku m.in. obiekty z art. 29 ust. 1 i 2, do których należą wolno stojące parterowe budynki stacji transformatorowych i kontenerowe stacje transformatorowe o powierzchni zabudowy do 35 m², z pewnymi wyjątkami. Jaki ma to skutek dla konkretnej stacji, trzeba ustalić na podstawie jej dokumentacji.

Co wynika z instrukcji eksploatacji i dokumentacji producenta?

Rozporządzenie o BHP wymaga, by pracodawca opracował instrukcję eksploatacji urządzeń energetycznych i wpisał do niej terminy przeglądów, prób i pomiarów (§ 4 ust. 1 pkt 6), a następnie na bieżąco ją aktualizował (§ 4 ust. 2). Przepis nie podaje liczby lat. Częstość przeglądów ustala się więc w instrukcji.

Terminy do instrukcji wpisuje się na podstawie DTR transformatora, rozdzielnicy i aparatów, wymagań operatora oraz warunków polisy. Rozsądnie jest przyjąć najkrótszy termin wynikający z tych źródeł. To samo rozporządzenie wymaga też polecenia pisemnego przy pracach m.in. w pobliżu nieosłoniętych urządzeń pod napięciem (§ 27) oraz instrukcji organizacji bezpiecznej pracy (§ 33).

Obowiązku termowizji nie ma w aktach, które sprawdziliśmy. Może go nałożyć instrukcja eksploatacji, DTR albo polisa.

Czym jest IWR i czy każdy operator jej wymaga?

IWR, czyli instrukcja współpracy ruchowej, wynika z wymagań operatora sieci, a nie z jednego przepisu, więc zakres zależy od OSD. Dwaj operatorzy, których wymagania sprawdziliśmy, stawiają ten sam ogólny wymóg wobec obiektów przyłączonych do SN.

• Energa-Operator wymaga IWR od odbiorców grup przyłączeniowych I, II, III i VI przyłączonych bezpośrednio do sieci powyżej 1 kV oraz od wytwórców, z wyjątkiem mikroinstalacji. Obowiązek pierwszego wydania spoczywa na właścicielu. Dostęp do dokumentów trzeba zapewnić w ciągu 48 godzin, dokumentację archiwizuje się co najmniej 36 miesięcy, osoby mają pisemne upoważnienia, a od 1 kwietnia 2026 r. działa portal PIWR.
• TAURON Dystrybucja wymaga IWR dla obiektów przyłączanych do SN lub WN oraz dla jednostek wytwórczych nN, z wyłączeniem mikroinstalacji, i udostępnia szablon.
• PGE Dystrybucja, Enea Operator i Stoen Operator nie były sprawdzane. Zasady trzeba ustalić u własnego OSD.

Terminy 48 godzin i 36 miesięcy oraz portal PIWR są zasadami Energi. Nie należy przenosić ich na sieci innych operatorów.

Czy można zlecić eksploatację stacji firmie zewnętrznej i kto wtedy odpowiada?

Eksploatację stacji można zlecić firmie zewnętrznej, ale według zasad Energi właściciel odpowiada za ruch i eksploatację także wtedy, gdy powierzy je wykonawcy. Informuje o tym OSD. Innych operatorów w tym zakresie nie sprawdzono, więc zasadę trzeba potwierdzić u własnego.

Zlecenie nie zastępuje kwalifikacji. Art. 54 ust. 2 Prawa energetycznego zakazuje samodzielnej eksploatacji urządzeń bez wymaganych kwalifikacji, z wyjątkami m.in. dla pracy pod nadzorem i specjalistycznych prac serwisowych. Dla urządzeń powyżej 1 kV do 30 kV rozporządzenie o kwalifikacjach przewiduje stanowiska eksploatacji i dozoru. Komisje kwalifikacyjne działają nie tylko przy SEP, więc „świadectwo SEP” jest skrótem myślowym.

W umowie z wykonawcą warto więc ustalić wprost:

• imienną listę osób z ważnymi świadectwami i pisemnymi upoważnieniami;
• kto sporządza i przechowuje protokoły oraz prowadzi dokumentację stacji;
• kto aktualizuje instrukcję eksploatacji i IWR oraz kto powiadamia OSD o zmianie;
• jak zorganizowany jest dyżur na wypadek awarii i kto uzgadnia wyłączenia z operatorem;
• które badania i w jakich terminach wykonawca przejmuje, z odwołaniem do instrukcji.

Czy ubezpieczyciel może wymagać czegoś ponad przepisy?

Ubezpieczyciel może wymagać więcej niż przepisy, ale wynika to z umowy ubezpieczenia, więc decyduje treść polisy i ogólnych warunków.

Przewodnik prewencyjny UNIQA wskazuje, że termowizję wykonuje się standardowo co najmniej raz w roku, a kontrole transformatorów prowadzi się zgodnie z dokumentacją urządzenia. To zalecenie jednego ubezpieczyciela. Klauzula szkód elektrycznych Allianz, obowiązująca od 1 czerwca 2022 r., wyłącza odpowiedzialność za szkodę w maszynach, jeżeli brakowało protokołu wymaganych prób, a brak ten szkodę spowodował lub zwiększył (§ 6 pkt 5). To jedna klauzula rozszerzająca, a nie warunek ogólny. Twierdzenia, że inni ubezpieczyciele „wymagają” określonego terminu, warto sprawdzić w ich ogólnych warunkach.

Jakich dokumentów powinien zażądać nowy właściciel stacji?

Nowy właściciel powinien zażądać dokumentów, które pozwalają odtworzyć, co i kiedy w stacji sprawdzano oraz kto za nią odpowiadał. Listę ułożyliśmy na podstawie opisanych źródeł, więc nie jest to wykaz z jednego przepisu.

• Instrukcja eksploatacji z terminami przeglądów, prób i pomiarów oraz zapis kolejnych aktualizacji (§ 4 rozporządzenia o BHP).
• IWR i korespondencja z operatorem. U Energi obowiązek pierwszego wydania IWR spoczywa na właścicielu, więc przy zmianie właściciela trzeba ustalić, na kogo IWR jest wydana.
• DTR transformatora, rozdzielnicy SN, rozdzielnicy nN i aparatów.
• Protokoły z kontroli okresowych (art. 62a), w tym z badania instalacji elektrycznej i piorunochronnej oraz z pomiarów rezystancji izolacji i uziemień.
• Protokoły prób sprzętu elektroizolacyjnego.
• Wykaz osób obsługujących stację, ich świadectwa z datami ważności i pisemne upoważnienia, a przy obsłudze zewnętrznej umowa serwisowa.
• Schematy, dokumentacja powykonawcza i nastawy zabezpieczeń.
• Polisa z ogólnymi warunkami oraz protokoły wcześniejszych badań termowizyjnych, jeśli je wykonywano.

Brak protokołu nie musi oznaczać naruszenia przepisu, ale wartości odniesienia dla kolejnych pomiarów trzeba wtedy ustalić od nowa. Inaczej jest z instrukcją eksploatacji, której opracowanie i aktualizację nakazuje § 4 rozporządzenia o BHP.

Jak ustalić termin przeglądu dla własnej stacji?

Termin dla własnej stacji ustala się na podstawie kilku dokumentów, a do instrukcji eksploatacji najlepiej wpisać najkrótszy z wynikających z nich terminów. Kontrola z art. 62 Prawa budowlanego jest osobnym minimum dla obiektu, które trzeba spełnić niezależnie od tego.

1. Zebrać terminy z DTR każdego urządzenia w stacji.
2. Porównać je z wymaganiami IWR własnego OSD.
3. Przejrzeć warunki polisy, w tym klauzule dotyczące protokołów i termowizji.
4. Wpisać najkrótszy termin do instrukcji eksploatacji i datę jej aktualizacji.
5. Osobno zaplanować kontrolę okresową obiektu i instalacji z art. 62, z protokołem.
6. Uzgodnić z operatorem termin wyłączenia, jeśli przegląd wymaga wyłączenia stacji spod napięcia.

Zakres i sposób prowadzenia takich przeglądów opisuje strona o przeglądach i eksploatacji stacji transformatorowych.