Dyrektywa ściekowa a audyt energetyczny oczyszczalni: terminy, progi i dane z instalacji elektrycznej

Kiedy oczyszczalnia musi zrobić pierwszy audyt energetyczny według dyrektywy ściekowej?

Według art. 11 ust. 1 dyrektywy do 31 grudnia 2028 r. w oczyszczalniach od 100 000 RLM i do 31 grudnia 2032 r. w oczyszczalniach od 10 000 do mniej niż 100 000 RLM, a następnie co cztery lata. Przepis dotyczy oczyszczalni oraz systemów zbierania ścieków.

RLM, czyli równoważna liczba mieszkańców, jest miarą obciążenia oczyszczalni ładunkiem zanieczyszczeń. Próg liczy się według obciążenia oczyszczalni, a nie według wielkości aglomeracji.

Terminy obejmują także systemy zbierania podłączone do tych oczyszczalni, a więc sieć kanalizacyjną z przepompowniami. Art. 11 ust. 1 lit. a i b wiąże próg RLM z oczyszczalnią, do której sieć jest podłączona.

Czy neutralność energetyczna dotyczy każdej oczyszczalni?

Nie. Cele z art. 11 ust. 2 wiążą państwo członkowskie na poziomie krajowym, a nie pojedynczą oczyszczalnię. Obejmują one energię ze źródeł odnawialnych, którą wytwarzają właściciele lub operatorzy oczyszczalni od 10 000 RLM albo która jest wytwarzana w ich imieniu.

• Liczy się energia odnawialna wytworzona przez właścicieli lub operatorów oczyszczalni albo w ich imieniu, w oczyszczalni lub poza nią. Zakupionej energii odnawialnej do celu się nie wlicza.
• Ust. 3 pozwala państwu wyjątkowo zrealizować do 35 % celu na 2045 r. zakupem energii ze źródeł niekopalnych. Ust. 4 pozwala w ten sam sposób pokryć do 5 punktów procentowych celu na 2040 r.
• Metody oceny, czy cele osiągnięto, może określić Komisja w akcie wykonawczym (art. 11 ust. 5), a ewentualny podział celów między zakłady zależy od krajowego wdrożenia.

Z brzmienia art. 11 wynika, że po wdrożeniu do zakładu trafi bezpośrednio obowiązek audytu. Stwierdzenie „każda oczyszczalnia musi być neutralna energetycznie do 2045 r.” jest nieścisłe. Jak państwo rozłoży cel na poszczególne oczyszczalnie, o ile w ogóle to zrobi, nie jest dziś wiadome.

Czy Polska wdrożyła już art. 11 dyrektywy ściekowej?

Na 2 listopada 2026 r. nie udało się nam tego ustalić. Termin przeniesienia art. 11 do prawa krajowego upływa 31 lipca 2027 r.

Do czasu wdrożenia nie wiadomo, kto ma przeprowadzać audyt, jakie kwalifikacje ma mieć audytor ani jakie dane i w jakiej formie trzeba przekazać. Terminy z dyrektywy są znane: koniec 2028 r. dla oczyszczalni od 100 000 RLM i koniec 2032 r. dla oczyszczalni od 10 000 do mniej niż 100 000 RLM. Stan wdrożenia najlepiej sprawdzić w Dzienniku Ustaw i w wykazie prac legislacyjnych rządu.

Jakie dane elektryczne przydadzą się do audytu energetycznego oczyszczalni?

Przede wszystkim dane o napowietrzaniu. Według czasopisma „Nowoczesne Budownictwo Inżynieryjne” (marzec 2024 r.) w systemach z osadem czynnym napowietrzanie bioreaktorów pochłania 40–50 % energii, a w niektórych przypadkach nawet 60–80 %. Artykuł nie podaje, od jakiej całości liczy te udziały. Art. 11 ust. 1 stanowi, że audyt określa potencjał opłacalnych środków ograniczających zużycie energii i zwiększających wykorzystanie i wytwarzanie energii odnawialnej, ze szczególnym uwzględnieniem biogazu lub ciepła odpadowego. Listy danych elektrycznych dyrektywa nie podaje. Poniższa lista jest naszym zestawieniem, a przepisy krajowe mogą ją doprecyzować.

• Podliczniki. Pomiar energii czynnej i biernej na głównym przyłączu oraz na głównych odbiorach: napowietrzanie, pompownia ścieków surowych, recyrkulacja, mieszadła, odwadnianie osadu, ciąg osadowy, a także przepompownie sieciowe, bo audyt obejmuje również system zbierania. Profile mocy ze średnich 15-minutowych, jak w rozliczeniach z OSD, a przy szybko zmiennym obciążeniu z krótszych okresów.
• Napowietrzanie i dmuchawy. Liczba i moc dmuchaw, sposób regulacji (falowniki, regulacja przepustnicami lub łopatkami kierownic), praca przy obciążeniu częściowym, godziny pracy oraz zestawienie poboru energii z ilością powietrza i stężeniem tlenu w reaktorze.
• Jakość energii. Harmoniczne prądu i napięcia przy falownikach dmuchaw, współczynnik mocy i tg φ, asymetria. Zakład na SN rozlicza energię bierną według § 52 rozporządzenia taryfowego (Dz.U. 2026 poz. 1182), więc dane o niej są potrzebne także do wyjaśnienia faktur.
• Transformatory i rozdzielnice. Obciążenie transformatorów, ich nagrzewanie przy odbiornikach nieliniowych, stan rozdzielnic. Tu widać straty w instalacji, zanim energia dotrze do procesu.
• Wytwarzanie własne. Osobny pomiar energii z kogeneracji, fotowoltaiki lub innych źródeł. Cel z art. 11 ust. 2 liczy energię odnawialną wytworzoną przez właściciela lub operatora oczyszczalni albo w ich imieniu, w oczyszczalni lub poza nią, więc bez takiego pomiaru nie da się jej policzyć.
• Dane procesowe. Ilość ścieków i ładunek zanieczyszczeń. Nie są to dane elektryczne, ale bez nich zużycie energii nie ma punktu odniesienia.

Wielkości oszczędności nie da się podać przed pomiarem, bo dopiero on pokazuje, które odbiory i ustawienia odpowiadają za największe zużycie. Dlatego audyt zaczyna się od zbierania danych, a nie od listy działań.

W rozmowie opublikowanej przez Izbę Gospodarczą „Wodociągi Polskie” (IGWP, 10 kwietnia 2026 r.) kierownik jednej z oczyszczalni wśród błędów inwestycyjnych wymienia niedoszacowanie zapotrzebowania energetycznego i pomijanie roli automatyki. Z punktu widzenia instalacji elektrycznej nowy stopień oczyszczania trzeba więc ująć w bilansie mocy już na etapie projektu.

Od kiedy mierzyć, jeśli pierwszy audyt przypada na koniec 2028 r.?

Najlepiej w 2027 r., żeby przed terminem z końca 2028 r. mieć dane z pełnego roku i czas na opracowanie audytu. To wniosek praktyczny, a nie wymóg z art. 11. Montaż podliczników na odbiorach zwykle wymaga przełączeń w rozdzielnicy, więc wykonuje się go przy planowanych wyłączeniach. Oczyszczalnie z drugiej grupy, z terminem w 2032 r., mają więcej czasu, ale te same pomiary pomagają im wcześniej, na przykład przy sprawdzaniu faktur za energię bierną i moc umowną.

Co oczyszczalnia może przygotować, zanim znane będą przepisy krajowe?

Bez czekania na przepisy oczyszczalnia może ustalić swój termin, uzupełnić pomiary i zacząć zbierać dane z pełnego roku.

1. Ustalić obciążenie oczyszczalni w RLM i to, który termin ją obowiązuje: koniec 2028 r. czy koniec 2032 r.
2. Spisać liczniki i podliczniki, interwały pomiarowe i miejsca, w których pomiaru brakuje.
3. Uzupełnić pomiar napowietrzania: energia, ilość powietrza, tlen.
4. Zmierzyć jakość energii na rozdzielnicach, do których podłączono falowniki dmuchaw.
5. Oddzielić pomiar energii wytwarzanej na miejscu od energii pobieranej z sieci.
6. Zebrać dane z co najmniej 12 miesięcy, żeby pokazać sezonowość.
7. Śledzić transpozycję: Dziennik Ustaw i wykaz prac legislacyjnych rządu.

Instalację elektryczną w sektorze wodociągów i oczyszczalni od strony zasilania, transformatorów i harmonicznych opisuje strona o wodociągach i oczyszczalniach.